صحیفه هستی

تاریخ نگاری محلی در ایران در سده های نخستین اسلامی به عربی و از اواخر سدة پنجم به فارسی نوشته می شد. تاریخهای محلی موجود نشان می دهند که مورخان محلی ، از یک شیوة خاص پیروی نمی کردند. آداب و رسوم رایج و محیط فرهنگی مورخان ایرانی در شکل بخشیدن به آثار آنان تأثیر مهمی داشت . این رسوم شامل میراث باستانی ایران و میراث جامعة اسلامی بود و در هر دو مورد، زندگی سیاسی و اجتماعی آنان صبغة دینی داشت . تاریخ نگاری محلی در دورة میانه در ایران رایج بود. این تاریخها از ظهور و فروپاشی امپراتوریهای بزرگ الهام می گرفت و احتمالاً واکنشی علیه تمرکزگرایی سلسله های بزرگ بود. انگیزة اصلی مورخانی که به تاریخ محلی می پرداختند، کسب افتخار برای منطقة خود و اعتقاد به این بود که رویدادهای سرزمینشان شایستة ضبط در تاریخ است . شاید یکی از علل رشد تاریخ نگاری محلی در دورة صفوی و قاجاری (سده های دهم تا سیزدهم ) همین بوده است .

تاریخهای محلی بیش از تاریخهای عمومی به بررسی شخصیتها و تشکیلات اداری و اجتماعی می پردازد. تقریباً همة تواریخ محلی با توصیف جغرافیای منطقه و تأثیر آن بر تاریخ منطقه ادامه می یابد. در بیشتر این آثار به رویدادهای مهمی که به بنیان شهر یا شهرهای منطقه انجامیده ، پرداخته شده است .

تاریخ قم حسن بن محمدبن حسن قمی (تألیف در اواخر سدة چهارم ) از کهنترین تاریخهای محلی به جا مانده است . اصل این کتاب به عربی بوده و حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی در 805 یا 806 آن را به فارسی ترجمه کرده است . تاریخ قم در بارة مسجد جامع و مدارس قم و بانیان آنها، و همچنین مالیات و اجارة ملک مطالبی دارد که اهمیت این شهر را به مثابه مرکز اسلامی روشن می سازد 

تاریخ نگاری دودمانی

از اقسام متداول تاریخ نگاری ایرانی ، تاریخ نگاری دودمانی یا سلسله ای است.مورخان ، شاید به انگیزة پاداش گرفتن از شاهان ، تاریخ سلسلة آنان را تألیف می کردند. سلسله های مستقل ایرانی در واقع وظیفة تغییر سنّت تاریخ نگاری از عربی به فارسی را برعهده داشتند، ازینرو تاریخهای این سلسله ها بیشتر به فارسی نوشته شد. از دورة مغول به سبب توجه سلسله های محلی به ثبت تاریخ خود، تاریخ نگاری سلسله ای با تاریخ نگاری محلی درآمیخت .
تک نگاری

آثار تک نگاری تاریخی در ایران را از دورة تیموریان در دست داریم . ظفرنامة شامی و ظفرنامة یزدی و عجائب المقدور فی نوائب تیمور از ابن عربشاه در بارة تیمور نوشته شده است . تاریخ عالم آرای امینی از روزبهان خنجی اطلاعات مفیدی در بارة امرای آق قوینلو دارد. از تک نگاریهای دورة صفوی می توان به این آثار اشاره کرد: فتوحات شاهی یا فتوحات امینی از صدرالدین سلطان ابراهیم امینی هروی در بارة شاه اسماعیل اول ؛ فتوحات همایون از سیاقی نظام در بارة دوازده سال نخست سلطنت شاه عباس اول ؛ تاریخ عالم آرای عباسی نوشتة اسکندربیک منشی که بخشی از آن در بارة شاه عباس اول است ؛ عالم آرای صفوی یا عالم آرای شاه اسماعیل و جهانگشای خاقان از مؤلفانی نامعلوم در بارة شاه اسماعیل اول ؛ عالم آرای شاه طهماسب از مؤلفی نامعلوم در بارة شاه طهماسب اول ؛ قصص الخاقانی نوشتة ولی قلی شاملو که تاریخ کامل شاه عباس دوم است ؛ دستور شهریاران نوشتة محمدابراهیم بن زین العابدین نصیری در بارة دورة سلطان حسین صفوی . از تک نگاریهای دورة افشاری نیز می توان به تاریخ عالم آرای نادری تألیف محمدکاظم مروی و دُرّة نادره از میرزا مهدی خان استرآبادی ، هر دو در بارة وقایع سلطنت نادرشاه ، اشاره کرد .

تاریخ نگاری منظوم

در ایران ، بویژه در دورة مغول ، تاریخ نگاری منظوم وجود داشته است . از آثار این دوره است : تاریخ غازان که شمس الدین کاشانی آن را به دستور غازان خان سرود؛ چنگیزنامه یا شهنشاه نامه که احمد تبریزی آن را به دستور ابوسعید ایلخانی در 738 سرود؛ غازان نامه سرودة خواجه نورالدین بن شمس الدین تبریزی در 758؛ ظفرنامه سرودة حمداللّه مستوفی در 735
از تاریخهای منظوم در بارة دورة تیموری ، تِمُرنامه سرودة عبداللّه هاتفی در اوایل قرن دهم در بارة تیمور  و شاهرخ نامه سرودة قاسمی گنابادی در 950 در بارة شاهرخ تیموری است . از دورة صفوی نیز می توان به این آثار اشاره کرد: شاهنامة هاتفی یا اسماعیل نامه سرودة عبداللّه هاتفی در بارة فتوحات شاه اسماعیل اول که ناتمام مانده است ، دو مثنوی از سراینده ای با تخلص قدری در بارة واقعة بازپس گیری هرمز از پرتغالیها به نامهای جنگ نامة قشم و جرون نامه که ضمن آن قتل امامقلی خان به امر شاه صفی هم وصف شده است. از تاریخهای منظوم دورة افشاری ، شاهنامة نادری است که نظام الدین عشرت سیالکوتی قریشی آن را در 1162 در بارة حملة نادرشاه افشار به هند و جنگهای او تا زمان مرگش سروده است

منبع : دانشنامه جهان اسلام

http://www.encyclopaediaislamica.com/